İsmet İnönü, 133 yıl önce, 24 Eylül’de dünyaya geldi. Ömrünü asker, diplomat, siyasetçi, devlet adamı olarak ülkesine adadı. Onun hayat hikâyesi, aynı zamanda Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş ve gelişiminin hikâyesidir.

Yazı: Kemal Tayfur

 

Ömrü cepheden cepheye koşmakla geçmişti. Balkanlar’dan Kafkaslara, Çanakkale’den, Filistin ve Yemen’e savaş ateşinin düştüğü her hatta görev yapmış, Türkiye’nin esaret bağlarının bir bir çözüldüğü Kurtuluş Savaşı’nın öncü komutanlarından olmuştu. Türkiye’yi temsil etmek üzere gittiği Lozan’da “Çizmeyi ayağımdan çıkarıp ilk defa sivil iskarpin giyiyorum” demişti. Bir asker olarak çıktığı yol, diplomasinin ve siyasetin zirvelerine uzandı.

İsmet İnönü, kimliği Türkiye Cumhuriyeti ile özdeşleşmiş, ömrünü Türkiye’ye adamış bir asker, diplomat, siyasetçi ve devlet adamıydı. Kurtuluş Savaşı’nda Mustafa Kemal Atatürk’ün en yakın silah arkadaşı, Türkiye’nin bağımsızlığı ve egemenliğinin tüm dünyaya kabul ettirildiği Lozan görüşmelerini yürüten heyetin başkanı, cumhuriyetin ilk ve en uzun süreli başbakanı, ikinci cumhurbaşkanıydı. Demokrasinin ve çok partili siyasi hayatın kurucusu ve tüm dünyanın saygı duyduğu bir barış savunucusuydu.

 

İsmet İnönü, 24 Eylül 1884’te Reşit Bey ile Cevriye Hanım’ın ikinci oğulları olarak İzmir’de doğdu. Babası Reşit Bey, Sivas sorgu başyargıcı olunca ilk ve orta öğrenimini Sivas’ta tamamladı. Sivas Mülkiye İdadisi’nden 1896’da mezun oldu. Sonra, İstanbul’daki Mühendishane İdadisi’ne gitti. 1901’de Mühendishane-i Berr-i Hümâyuna (topçu okulu) girip 1903 tarihinde topçu teğmeni olarak birincilikle mezun oldu. Harp Akademisi’ni 1906’da kurmay yüzbaşı rütbesiyle bitirdi.

Askerliğinin ilk yıllarında Balkanlar’dan Yemen’e uzanan Osmanlı coğrafyasının en zorlu noktalarında görev yaptı. Çanakkale’de, Kafkas ve Suriye cephelerinde Mustafa Kemal ile birlikte çarpışmalara katıldı. 1. Dünya Savaşı’ndan sonra işgal altındaki İstanbul’dan gizlice ayrılıp 9 Nisan 1920’de Ankara’ya geldi ve 23 Nisan 1920’de açılan TBMM’ye Edirne Milletvekili olarak katıldı. Hemen ardından genelkurmay başkanı ve Kurtuluş Savaşı’nın Batı Cephesi Komutanı olarak görevlendirildi. Bir yandan iç isyanları bastırırken bir yandan da Yunan ilerlemesini durdurdu. 1. İnönü Zaferi’nden sonra mirliva (tuğgeneral) rütbesine terfi ederek paşa unvanı aldı.

Kurtuluş Savaşı’nın her cephesinde asker olarak görev yapan İsmet Paşa’nın kaderi Mudanya Ateşkes Antlaşması’nda Ankara hükümetini temsil etmesiyle değişti. TBMM tarafından dışişleri bakanı olarak seçilip Lozan Barış Antlaşması’nda görüşmeleri yürütecek heyetin başkanı olarak görevlendirildi. İsmet Paşa’nın büyük başarıyla yürüttüğü görüşmeler sonucunda imzalanan antlaşma, Türkiye için bağımsızlığın garantisiydi. Antlaşma, diplomat, siyasetçi ve devlet adamı olarak İsmet İnönü’nün, İkinci Adam’ın doğum belgesiydi aynı zamanda.

 

İsmet İnönü’nün, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulup yüceltilmesinde, büyük ve çağdaş bir devlet olarak bağımsız devletler topluluğunun onurlu bir üyesi olmasında emeği ve katkısı büyüktür. Devlet adamlığının yanı sıra Cumhuriyet Halk Partisi’nin Atatürk’ten sonraki ikinci genel başkanı olarak yaklaşık 50 yıl boyunca Türk siyasi hayatının ve kültürünün başta gelen simasıdır. Ömrünü adadığı cumhuriyetin 50. yılında, 25 Aralık 1973’te, 89 yaşında hayata gözlerini yumdu.